|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
 |
 |
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
GMINA MAŁA UPA (stránka vznikla ve spolupráci Veselý Výlet) Kostel a církevní správa Kościół i administracja kościelna Przez wiele lat po przyjściu drwali osady i samotnie stojące zabudowania wokół rzeki Mała Upa pod względem administracyjnym podlegały urzędnikom cesarskim. Dopiero kataster Marii Terezy w 1848 roku przypisał razem Małą i Wielką Upę jako gminę z 216 chałupami do majątku Stare Buki i parafii Marszow (Maršov). W 1769 roku hrabia Josef Vilibald Schaffgotsch odkupił od majątku cesarskiego okoliczne lasy i całą Małą Upę, która stała się częścią majątku marszowskiego. Dla kwestii samodzielności Małej Upy bardzo ważnym wydarzeniem była wizyta przyszłego cesarza Józefa II w 1779 roku. O rok wcześniej w okolicach Karkonoszy doszło do kilku starć w ramach prusko-austriackiej wojny „kartoflanej“ o dziedzictwo bawarskie. Józef II przyjechał w towarzystwie marszałka Laudona i Haddika na inspekcję pola bitwy. W dniu 12 września dotarł na koniu przez Alberzyce i Lyseczyny do Małej Upy, gdzie przenocował w młynie Kneifela, zwanego później Mohornův mlýn a obecnie Spálený mlýn. Góralom udało się uzyskać od przyszłego władcy obietnicę wybudowania w Małej Upie kościoła i założenia punktu parafialnego podniesionego później do rangi parafii. Do tej pory bowiem należeli do parafii w Marszowie dokąd musieli chodzić na msze, śluby, chrzesty oraz grzebać swych zmarłych. Spełnienie danej obietnicy trwało długo, ale już w 1784 roku założone zostały miejscowe księgi metrykalne i cmentarz a w roku 1791 wyświęcony został kościół drewniany pod wezwaniem św.św. Piotra i Pawła. Drewniany kościół po uderzeniu pioruna spłonął. Dopiero murowany kościół wybudowany na jego miejscu w 1805 roku mniej więcej w nie zmienionej postaci zachował się do dnia dzisiejszego. Nadal jest dominującym obiektem panoramy Małej Upy. Częścią raportu z 1644 roku o cesarskich lasach rezerwowych jest spis drwali zamieszkujących okolice rzek Małej i Wielkiej Upy. Wymienione nazwiska takie jak Brunecker, Buchberger, Hofer, Kirchschlager, Kneifel, Lath, Mohorn, Patsch, Renner, Ruse, Sagasser, Salwender, Tasler, Tippelt, Wimmer i inne były w Małej Upie nazwiskami powszechnie występującymi aż do 1946 roku. W niemalże odizolowanym od reszty świata społeczeństwie gminy górskiej pleban ponosił odpowiedzialność również za to, by nie zawarli małżeństwa bliscy krewni. Po zapowiedziach pleban zasiadał nad księgami metrykalnymi i sprawdzał czy na przykład Kirchschlager z Niklova Vrchu może ożenić się z Hoferovą z Pomeznich Bud, której matka była z domu Kirchschlagerova. Dlatego w latach 1895 – 1901 opracował ówczesny pleban małoupski Alois Krsek unikatową księgę genealogiczną starych małoupskich rodzin. W tym celu przejrzał wszelkie dostępne materiały i opracował genealogię całej wsi. Księga przechowywana w archiwum powiatowym jest przepięknym dziełem sztuki. Dla oznaczenia poszczególnych gałęzi rodowych w drzewach genealogicznych ojciec Krsek wykorzystał 112 kolorów i ich odcieni.
Samorząd W zamierzchłych czasach jedynymi urzędnikami w Małej Upie byli zarządcy leśni. Później przedstawicielem lokalnej władzy był starosta wyznaczany przez właścicieli majątku a dopiero w rewolucyjnym 1848 roku poddani w monarchii habsburskiej zdobyli prawo wolnego wyboru swych przedstawicieli ze starostą włącznie. Ten urząd sprawował we własnej chałupie; w przypadku Małej Upy bywał nim nierzadko któryś z karczmarzy i wówczas posiedzenia odbywały się w jego lokalu. Od 1945 roku samorząd sprawowały rady narodowe. W wyborach do nich była przedkładana wyłącznie jedna lista kandydatów, dzięki czemu wszyscy kandydaci byli wybierani pod dokładną kontrolą partii komunistycznej. Całkowicie formalny charakter tak przeprowadzanych wyborów był jedną z przyczyn zaniku samorządu w Małej Upie. Gmina w latach 1980 – 1990 była pod względem administracyjnym częścią miejscowości Pec pod Śnieżką. W pierwszych wolnych wyborach w 1990 roku samorząd został zrekonstruowany a gmina wybudowała swój własny urząd gminny. Szkoła W związku z powstaniem punktu parafialnego Mała Upa zażądała o otwarcie szkoły. Zgoda cesarska otworzyła kasę państwową, która z puli funduszu religijnego, którym rozporządzało państwo opłaciła nie tylko kościół, plebanię ale także szkołę. Pierwszy nauczyciel Anton Rhuss przyszedł do Małej Upy 1 października 1791 roku zaledwie kilka miesięcy po wyświęceniu drewnianego kościoła. Po sześciu latach nauczania w prowizorycznych warunkach dzieci doczekały się w 1797 roku własnej szkoły a nauczyciel służbowego mieszkania. Budynek szkoły stał na przeciwko kościoła i nie uległ zniszczeniu podczas pożaru kościoła w 1805 roku. Jak wyglądał pierwszy budynek szkoły nie wiemy, ale sądząc z opisu była to prosta chałupa drewniana z jedną klasą, dużą i małą izbą dla rodziny nauczyciela i niezbędną oborą. Czwarty z rzędu nauczyciel Franz Schier wymógł na gminie kawałek gruntu, który on sam i jego następcy stopniowo przekształcili w łąkę. By w Małej Upie nauczyciele byli w stanie się utrzymać musieli oprócz nauczania dzieci prowadzić gospodarstwo. A przy tym w owych czasach w ławkach jednoklasowej szkoły zasiadało 170 dzieci. Poprawę warunków nauczania dla uczniów i nauczycieli przyniósł nowy budynek szkoły wybudowany w 1875 roku. Stoi na miejscu poprzedniego, ale obecnie są w nim pokoje dla gości. Wraz z odejściem miejscowej ludności zaprzestano nauczania w języku niemieckim a jednocześnie wyraźnie zmalała liczba uczniów. Szkoła przeniesiona została na Pomezni Boudy 28 października 1948 roku. Przez następnych czterdzieści lat dzieci uczęszczały przez pierwszych pięć lat a później przez cztery lata do szkoły niepełnej mieszczącej się w domu dzisiejszego Bufetu na Pekárně. W 1990 roku gmina zyskała dla szkoły piękny budynek w najniżej położonej części Pomeznich Bud. Poczta
Urząd pocztowy został otwarty w Małej Upie 1 marca 1876 roku w już nie istniejącej chałupie przy kościele. Od jak żywa mieścił się w prywatnycvh domach, najczęściej w chałupie urzędnika poczty. Początkowo goniec pocztowy raz na tydzień odbierał przesyłki pocztowe w Marszowie i nosił je do Małej Upy. Jednakże już od lat osiemdziesiątych XIX wieku gońcy nosili pocztę do i z Marszowa codziennie a od 1914 roku nawet dwa razy dziennie. Dopiero 16 listopada 1897 roku został mianowany w Małej Upie pierwszy listonosz Alfred Hoffmann, aby doręczał pocztę do poszczególnych chałup. Od 1913 roku byli w miejscowości dwaj listonosze: jeden roznosił pocztę po Małej Upie Dolnej a drugi po Małej Upie Górnej. Urząd pocztowy mieścił się kolejno w kilku chałupach w pobliżu kościoła i dopiero w czasie drugiej wojny światowej został przeniesiony na Pomezni Boudy. Po wojnie na krótko został przeniesiony z powrotem w okolice kościoła, ale od 1950 roku mieści się na Pomeznich Boudach. W latach 1984 – 1992 w związku ze stratą samodzielności administracyjnej miejscowy urząd pocztowy nazywał się Pec pod Śnieżką 4. Wraz ze zmianami nazwy zmianie ulegał stempel urzędu pocztowego, który w ciągu 127 lat zmienił się dziesięciokrotnie. Ten pierwszy wytrzymał najdłużej, bowiem przez cały okres cesarskiej i królewskiej poczty nie zmienił swej dwujęzycznej formy: KLEIN AUPA – MAŁA OUPÁ. Błąd w czeskiej nazwie Upa wytrzymał na pieczątce aż do 1920 roku. Punkt pocztowy w schronisku Czeska Bouda na Śnieżce a więc na terenie Małej Upy został otwarty w 1899 roku, ale służbowo podlegał poczcie w miejscowości Pec pod Śnieżką.
Urząd Celny i przejście
graniczne Najstarszy urząd celny mieścił się gdzieś w Smrčí a na Pomezní Boudy został przeniesiony dopiero 1 listopada 1841 roku. Przejściowo mieściła się w nie istniejącym już schronisku Stará Pomezní bouda zaledwie parę kroków od tego miejsca. W 1856 roku kazał właściciel majątku marszowskiego hrabia Berthold Aichelburg wybudować przy granicy niski długi budynek z dachem czterospadkowym. Budynek ten wynajął c.k. urzędowi celnemu i finansowemu. Niedługo potem przeprowadził się do tego samego budynku również pruski urząd celny mieszczący się do tej pory w Karpaczu. Pod jednym dachem oba urzędy wytrzymały tylko do wojny prusko-austriackiej w 1866 roku. Pruski urząd celny przeniósł się do Kowar i dopiero 15 sierpnia 1923 roku został oddany do użytku po niemieckiej stronie nowy obiekt urzędu celnego. Fakt ten przyśpieszył otwarcie przejścia granicznego dla samochodów. Stało się tak dnia 1 lipca 1924 roku. Najtrudniejszym i najsmutniejszym był dla urzędu celnego oraz dla celników rok 1938. Sfanatyzowani Niemcy sudeccy 20 września napadli Czechosłowacki Urząd Celny i spalili go zabijając przy tym wachmistrza Eduarda Šimana. Wydarzenie to stało się pretekstem dla równie małostkowej zemsty w 1945 roku. Przed urzędem celnym Czesi bez sądu w dniu 28 maja zastrzelili starostę Górnej Małej Upy Maximiliana Rusa, byłego starostę Dolnej Małej Upy Johanna Taslera, nauczyciela Josefa Patzelta, przypadkowo wybranych mieszkańców Augusta Bönscha, Friedricha Buchbergera, Johanna Kirchschlagera, Rudolfa Purmanna z synem Hermannem i jego przyjacielem z Wrocławia. Ostatni dwaj chłopcy mieli po siedemnaście lat. Granica po wojnie została zamknięta aż do 1961 roku. Obecny wspólny polsko-czeski urząd celny powstał w 1963 roku. Po raz ostatni przejście graniczne zostało zamknięte po ogłoszeniu stanu wojennego w Polsce w 1980 roku. Po upływie dziesięciu lat szlaban osobiście podniósł otwierając ponownie przejście graniczne prezydent Václav Havel. Od 1 kwietnia 1994 roku otwarto je również dla ruchu kołowego.
Wysiedlenie miejscowej ludności Druga wojna światowa w swych konsekwencjach tragicznie wpłynęła na losy miejscowej ludności. Za swe przedwojen ne tendencje przyłączenia się do sąsiednich Niemiec kosztem rozbicia Czechosłowacji a w nielicznych przypadkach z aktywny udział w nazistowskim terrorze zapłacili oni wysoką cenę. Czechosłowację musiało opuścić ponad trzy milion czeskich Niemców. Wyzwolona Republika Czechosłowacka niestety nie próbowała dzielić mieszkańców mówiących po niemiecku na dobrych i złych. Przyjęła radykalne rozwiązanie według zasady kolektywnej winy wszystkich Niemców. Na frontach padło lub zaginęło co najmniej 87 mężczyzn z Małej Upy. Ilość dzisiaj zamieszkujących Małą Upę stałych mieszkańców niewiele przewyższa tę liczbę. Dokładnie po 380 latach od zorganizowanego przez państwo przyjści pierwszych drwali do dolin pod Śnieżką również państwo wysiedliło ich potomków. Od kwietnia do listopada 1946 roku zostało wysiedlonych przez obóz zbiorczy w Kalnej Wodzie koło Trutnova przeważnie do zachodniej strefy okupacyjne w siedmiu transportach bez mała tysiąc mieszkańców Małej Upy. Zabrać z sobą mogli zgodnie z zarządzeniem od 30 do 75 kilogramów osobistych rzeczy. W Małej Upie miało prawo pozostać 14 rodzin drwali, które swój skonfiskowan majątek później odkupiły. Następstwa całkowitej wymiany mieszkańców są widoczne do dzisiaj. Przejawiają się głów nie znacznie niższą (aż dziesięciokrotnie) gęstością zaludnienia oraz przerwaniem ciągłości gospodarczej, kulturalne i społecznej. Zwłaszcza wyraźnie są widoczne konsekwencje usunięcia górali prowadzących górskie gospodarstw rolne na stanie krajobrazu kulturalnego. Od 1990 roku byli mieszkańcy oraz ich potomkowie regularnie odwiedzaj strony rodzinne. Przedstawiciele gminy i rodaków parokrotnie już wspólnie wyrazili chęć wzajemnego pojednania.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
