|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
 |
 |
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
CHAŁUPY (stránka vznikla ve spolupráci Veselý Výlet) Drwale z całą pewnością z alpejskich stron rodzinnych przynieśli z sobą doświadczenie i sztukę budowania drewnianych domów, lecz z upływem czasu stworzyli nowy typ chałupy charakterystyczny dla Karkonoszy wschodnich. Czworokąt z belek dzielił na środku korytarz, z którego pierwotnie wchodzono z jednej strony do jednej izby z kamiennym kominem i piecem. Całą drugą część chałupy zajmowała obora, pod którą mieściła się jama na gnojówkę nierzadko o głębokości aż dwóch metrów przykryta grubymi kłodami. Bydło najczęściej wchodziło do domu tymi samymi drzwiami, co i gospodarze. Część chałupy opasywała drwalnia z dachem jednospadkowym. Przez piwnicę kamienną zagłębioną w zbocze przepływała stale bieżąca woda. Ważną częścią każdej chałupy jest konstrukcja jej dachu. Najstarszy jeden centralny więzar jeszcze w XIX wieku zastąpiły dwa boczne więzary podtrzymujące jętki, o które opierały się krokwie.
Pierwotnie siano układano na strychu po drabinie przez szerokie drzwi w szczycie chałupy, ale żadna chałupa z takim rozwiązaniem się w Małej Upie nie zachowała. Za to znaleźć tutaj można 17 pierwotnych chałup o specyficznej lokalnej konstrukcji a mianowicie chałup z gontowym dymnikiem siennym. Wcześniej niż w innych częściach Karkonoszy zaczęli górale wkładać siano na strych przez specjalne wejście bezpośrednio ze zbocza. Do krokwi dodano mniejszy więzar, o który oparto cztery krokwie a przy pomocy łat i gontu sformowali daszek, pod którym umieszczono wrota. A ponieważ podobny typ dymnika nie został zaobserwowany nigdzie indziej w Europie nadano mu nazwę małoupski dymnik sienny. W Małej Upie był niemalże we wszystkich chałupach, poza tym jeszcze na niektórych chałupach w Alberzycach Górnych, Lyseczynach Górnych a w dwóch przypadkach zdokumentowany został również w Marszowie. Dopiero od końca XIX wieku rozpowszechnił się w całych Karkonoszach dymnik sienny z dachem dwuspadowym, który stał się nieodłączną częścią większości miejscowych chałup. Rozwiązanie to powiększyło przestrzeń roboczą, gdzie gospodarz mógł przechowywać narzędzia. Również w większości chałup w Małej Upie zastąpił starszy typ dymnika gontowego. Pomimo tego małoupski typ dymnika w istotny sposób przyczynił się do rozwoju karkonoskiej architektury ludowej. Wraz z rozwojem turystyki i wynajmowaniem pokojów górale zmniejszali przestrzeń niezbędną do przechowywania siana budując na strychu pokoje dla gości. Główny środkowy pokój rozjaśniono frontowym dymnikiem z dachem dwuspadowym, który najczęściej był lustrzanym odbiciem znanego już nam dymnika siennego na drugiej stronie dachu.
Dwieście małoupskich chałup opustoszałych po wysiedleniu w latach 1945 i 1946 pierwotnych mieszkańców uratowali „chałupnicy“ (właściciele chałup) z różnych stron Czech. Czterdzieści „niepotrzebnych“ chałup zostało zburzonych, niektóre domy w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku pod naciskiem ruchu turystycznego straciły swój pierwotny styl. Ale pomimo tego pozostała Mała Upa najważniejszym kompleksem górskiej architektury ludowej w Karkonoszach.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
